İstanbul’un İki Yakasının Zemin Yapısı Gerçekten Farklı mı?

İstanbul’da deprem denildiğinde akla ilk olarak Marmara Denizi’ndeki faylar geliyor. Olası depremin büyüklüğü, fayın hangi bölümünün kırılabileceği ve kıyıya ne kadar yakın olduğu sık sık konuşuluyor. Ancak bir deprem sırasında İstanbul’un farklı bölgelerinde hissedilecek sarsıntıyı anlamak için yalnızca fayın konumuna bakmak yeterli değil. Şehrin altında bulunan kaya ve zemin yapısı da deprem dalgalarının yüzeye ulaştığında nasıl davranacağı üzerinde önemli bir rol oynuyor. Bu nedenle Avrupa Yakası ile Anadolu Yakası arasındaki jeolojik farklılıklar, İstanbul’un deprem gerçeğini anlamaya çalışırken dikkat edilmesi gereken başlıklardan biri.

İki yakanın zemin yapısı gerçekten birbirinden farklı, fakat bu durum “bir yaka sağlam, diğer yaka riskli” gibi basit bir sonuca indirgenemiyor. İstanbul, tek tip bir zeminin üzerine kurulmuş bir şehir değil. Milyonlarca yıllık jeolojik süreçler boyunca oluşmuş farklı kaya birimleri, daha genç çökel tabakaları, akarsuların taşıdığı malzemeler, kıyı birikimleri ve insan eliyle oluşturulmuş dolgu alanları aynı şehir sınırları içerisinde yan yana bulunabiliyor. Bu çeşitlilik yalnızca Avrupa ve Anadolu yakalarını birbirinden ayırmıyor; aynı yakanın, hatta aynı ilçenin farklı bölümlerinde bile zemin özellikleri değişebiliyor.

Avrupa Yakası’nın özellikle Marmara kıyısına yakın bazı güney kesimlerinde genç çökel birimleri, alüvyonlar ve kıyı alanları dikkat çekerken, Anadolu Yakası’nın birçok bölümünde daha eski kaya birimleri geniş alanlara yayılıyor. Fakat bu, Anadolu Yakası’nın tamamının aynı jeolojik özelliklere sahip olduğu anlamına gelmiyor. Benzer şekilde Avrupa Yakası’nın tamamını tek bir zemin sınıfı içerisinde değerlendirmek de mümkün değil. İstanbul’un kuzeyinden güneyine, kıyıdan iç kesimlere ve vadilerden yüksek alanlara doğru ilerledikçe yerin altındaki yapı önemli ölçüde değişebiliyor.

Bu farklılıkların deprem açısından önemli olmasının nedeni, deprem dalgalarının her zemin ortamında aynı şekilde davranmaması. Deprem sırasında açığa çıkan enerji kayaçların ve zemin tabakalarının içerisinden geçerek yüzeye ulaşıyor. Bulunduğunuz noktadaki tabakaların yapısı, kalınlığı, sıkılığı ve yeraltı suyu gibi özellikler sarsıntının yerel davranışını etkileyebiliyor. Bu yüzden birbirine çok uzak olmayan iki bölgede bile aynı deprem farklı biçimde hissedilebiliyor. Deprem tehlikesini ayrıntılı biçimde inceleyen mikrobölgeleme çalışmalarında yalnızca fayların değil, zemin sınıflarının, yeraltı suyunun, sıvılaşma potansiyelinin, heyelan tehlikesinin ve beklenen yer sarsıntısının da ayrı ayrı değerlendirilmesinin nedeni tam olarak bu.

İstanbul hakkında zaman zaman “Anadolu Yakası daha sağlamdır” veya “Avrupa Yakası daha risklidir” gibi geniş genellemeler duyuluyor. Oysa şehrin jeolojik yapısı böyle bir karşılaştırmayı tek başına anlamlı kılmayacak kadar karmaşık. Bilimsel çalışmalar İstanbul’u yalnızca iki büyük parçaya ayırmak yerine çok daha küçük bölgeler halinde inceliyor. Çünkü deprem açısından asıl önemli soru çoğu zaman hangi yakada bulunduğunuzdan ziyade, bulunduğunuz noktanın altında hangi jeolojik birimlerin yer aldığı oluyor.

Üstelik zemin yapısı da tek başına bir bölgenin deprem riskini belirlemiyor. Deprem sırasında ortaya çıkabilecek hasar üzerinde binanın taşıyıcı sistemi, yapım kalitesi, yaşı, kullanılan malzemeler, mühendislik uygulamaları ve maruz kalacağı sarsıntının özellikleri birlikte etkili oluyor. Bu nedenle bir zemin haritasına bakarak belirli bir mahallenin tamamen güvenli veya tamamen tehlikeli olduğunu söylemek mümkün değil. Zemin bilgisi, deprem riskinin önemli parçalarından biri olsa da değerlendirilmesi gereken daha geniş bir tablonun içerisinde yer alıyor.

İstanbul’un iki yakası arasındaki jeolojik farklılıklar bu nedenle önemli, ancak asıl dikkat çekici nokta şehrin kendi içerisindeki çeşitlilik. Birkaç kilometre ilerlediğinizde bile yerin altındaki malzemenin özellikleri değişebiliyor ve bu değişim deprem sırasında yaşanacak yerel sarsıntı üzerinde etkili olabiliyor. İstanbul’u deprem açısından anlamak istiyorsak yalnızca Marmara Denizi’nin altındaki faylara değil, üzerinde yaşadığımız şehrin altındaki zemine de bakmamız gerekiyor.

İstanbul’un bölgelerini, zemin özelliklerini ve deprem riskini bilimsel veriler üzerinden daha yakından tanımak için Sismograf’ı takip edin.